Chín ô trống: bóng chuyền Việt Nam đang dạy nhau bằng niềm tin

Tờ A4 được đẩy qua mặt bàn lúc mười một giờ đêm, hai tiếng sau khi trận bán kết giải bóng chuyền vô địch quốc gia khép lại. Tờ giấy có chín dòng. Dòng nào cũng có chữ. Không dòng nào có số.

Dòng đầu: chiến thuật và kỹ thuật — không đủ dữ liệu. Dòng hai: phân tích số — không đủ dữ liệu. Dòng ba: hệ thống giải và lịch thi đấu — không đủ dữ liệu. Dòng bốn: bức tranh lực lượng — không đủ dữ liệu. Dòng năm: luật và quản trị — không đủ dữ liệu. Dòng sáu: xây dựng đội và nhân sự — không đủ dữ liệu. Dòng bảy: bề mặt rủi ro — không đủ dữ liệu. Dòng tám: dư luận và kỳ vọng — không đủ dữ liệu. Dòng chín: truyền dẫn ngành — không đủ dữ liệu.

Người đẩy tờ giấy qua bàn làm nghề phân tích dữ liệu thể thao đã bảy năm, từng dựng bảng cho bóng đá, bóng rổ, cả đua xe. Anh nói với tôi một câu mà tôi ghi lại nguyên văn: "Muốn bịa cũng phải có nền để bịa. Ở đây tôi không có nền."

Đêm đó khán đài kín. Trống kéo gần bốn mươi phút. Có một pha bóng khiến cả nhà thi đấu đứng dậy cùng lúc: bóng được cứu bằng một tay ở ngoài vạch ba mét, dựng lên, rồi bị đập chéo sân từ vị trí số bốn. Sau trận, tôi hỏi ba người ngồi quanh mình một câu đơn giản nhất của nghề: chủ công kia dứt điểm thành công bao nhiêu phần trăm trong trận này?

Không ai trả lời được. Bảng điểm điện tử chỉ có điểm, và điểm là thứ ai cũng thấy. Phần đằng sau con số thì không tồn tại trên giấy.

Chúng ta đang sở hữu cảm xúc, không sở hữu bảng biểu

Ở bóng đá, một người xem bình thường mở điện thoại là biết cầu thủ chạy 11,2 km hay 9,8 km, chuyền bao nhiêu đường, mất bóng mấy lần. "Modrić chạy 11,2 km không phải để ghi bàn, mà để xóa khoảng trống giữa đồng đội." Con số nằm ở đó, và chính vì nằm ở đó nên người ta cãi nhau bằng con số. "Khi cả thành phố cãi nhau về xG, tôi in bảng số liệu ra và vẽ thêm trái tim."

Bóng chuyền thế giới cũng vậy. Ở các giải quốc tế lớn, ban tổ chức công bố bảng thống kê từng trận: tỷ lệ dứt điểm, số lần chắn bóng, số pha ăn điểm trực tiếp từ phát bóng, tỷ lệ chuyền một hoàn hảo. Volleybox — cơ sở dữ liệu cộng đồng của làng bóng chuyền — cho phép tra cứu hồ sơ cầu thủ theo từng mùa. Các đội chuyên nghiệp dùng phần mềm chuyên dụng để bấm từng pha bóng, từng vị trí, từng loại bóng, từng tình huống.

Việt Nam thì có gì? Chúng ta có tỷ số. Chúng ta có bảng xếp hạng sau vòng đấu. Thỉnh thoảng có một danh sách ghi điểm nhiều nhất. Hết.

Đây là môn thể thao sinh ra để được đếm. Bóng chuyền là trò chơi của những pha bóng ngắn, mỗi pha kết thúc bằng một hành động rõ ràng: ăn điểm, mất điểm, lỗi. Một pha bóng chuyền dễ ghi chép hơn một đợt tấn công bóng đá gấp nhiều lần. Người ghi điểm của ban tổ chức đã ngồi đó suốt trận, đã ghi từng điểm một bằng tay. Chúng ta có nguyên liệu. Chúng ta không có nhà bếp.

Trong suốt những năm đọc lại băng hình các trận trong nước để dựng video ngắn, tôi luôn phải bắt đầu lại từ số không: tự bấm giờ, tự đếm, tự phân loại. Mỗi trận là một lần làm lại. Không có gì tích lũy. Không có gì so sánh được với chính mùa trước của đội đó.

Chín ô trên tờ A4 kia không phải lời than của một người lười. Nó là tấm gương soi vào một nền bóng chuyền có khán giả, có ngôi sao, có tiền, nhưng không có bộ nhớ.

Ô số một: chúng ta không biết mình thắng bằng gì

Có một chỉ số mà gần như mọi chuyên gia bóng chuyền trên thế giới dùng để giải thích một trận đấu, và ở Việt Nam nó không tồn tại trên bất kỳ văn bản công khai nào: tỷ lệ chuyền một hoàn hảo. Nói cho dễ hiểu, đây là tỷ lệ những đường bóng đầu tiên được đưa tới đúng vị trí để chuyền hai có thể mở toàn bộ menu tấn công của mình. Chuyền một tốt thì chuyền hai có ba mũi để chọn. Chuyền một lệch thì chuyền hai chỉ còn một mũi, và cả nhà thi đấu đều biết mũi đó là ai.

Không có chỉ số này, chúng ta không thể phân biệt một đội thắng vì hệ thống phòng ngự tốt với một đội thắng vì chủ công của họ quá khỏe so với mặt bằng giải. Hai câu chuyện đó dẫn tới hai quyết định hoàn toàn khác nhau: một bên là đầu tư vào đào tạo vị trí, một bên là trả lương cho ngôi sao.

Hệ quả tiếp theo là những tình huống "bóng ngoài hệ thống" — pha tấn công được thực hiện sau một đường chuyền một hỏng. Ở các giải có dữ liệu, người ta đo riêng nhóm này để đánh giá năng lực cá nhân tách khỏi chất lượng hệ thống. Ở ta, nhóm này bị đếm chung, nên một pha ăn điểm trong thế bóng bị phá và một pha ăn điểm sau đường chuyền hoàn hảo được ghi vào sổ giống hệt nhau.

Còn vòng xoay. Trong bóng chuyền, mỗi đội có sáu vị trí luân chuyển, và luôn tồn tại những vòng xoay chỉ có hai mũi tấn công thực sự. Đó là điểm yếu cấu trúc, không phải điểm yếu tinh thần. Muốn thấy nó, phải có bảng theo dõi ai ở hàng trước ở từng vòng. Chúng ta không có bảng đó. Nên khi một đội thua liên tiếp ba điểm, người ta đổ cho tâm lý.

Không có tỷ lệ chuyền một, mọi tranh luận chiến thuật về bóng chuyền Việt Nam đều đang tranh luận bằng trí nhớ.

Người ta gọi tôi là hot-take, tôi gọi đó là cách nhìn chưa được số đông đặt tên. Nhưng kể cả một người thích chọc vào đám đông như tôi cũng phải thừa nhận: chọc vào một căn phòng không có dữ liệu thì chọc vào không khí.

Ô số hai: bảng chỉ số không tồn tại, nên niềm tin thay thế số

Một nền bóng chuyền chuyên nghiệp cần tối thiểu năm chỉ số công khai để người xem có thể tự đánh giá. Tỷ lệ dứt điểm hiệu quả, tức bao nhiêu phần trăm số lần đập bóng mang về điểm trực tiếp cho đội. Số lần chắn bóng thành công tính trên mỗi set, để biết khối chắn của đội dày hay mỏng. Tỷ lệ phát bóng ăn điểm trực tiếp so với số lỗi phát, bởi phát bóng là vũ khí rủi ro cao nhất trong môn này. Tỷ lệ chuyền một hoàn hảo. Và tỷ lệ cứu bóng thành công, thứ đo lường hàng phòng ngự phía sau.

Năm chỉ số, cộng lại chưa đầy hai mươi con số mỗi trận. Người ghi điểm đã có sẵn toàn bộ nguyên liệu trong tay, chỉ thiếu thao tác phân loại theo vị trí và theo tình huống.

Ở đây có một tầng vấn đề sâu hơn, và nó quan trọng hơn cả việc thiếu số. Giả sử ngày mai một đơn vị nào đó công bố bảng thống kê đầy đủ cho giải vô địch quốc gia. Số đó có kiểm chứng được không? Quy ước thống kê là gì — một đường bóng bị chắn bật ra rồi đội mình cứu được thì tính là dứt điểm thành công hay không? Mẫu bao nhiêu trận thì đủ để nói về một cầu thủ? Và quan trọng nhất, số đó đã được điều chỉnh theo sức đối thủ chưa? Một chủ công đập vào đội cuối bảng và một chủ công đập vào đội vô địch không thể đặt cạnh nhau trong cùng một cột.

Không có ba tầng kiểm định đó, bảng thống kê chỉ là một cách nói dối có tổ chức. Và một bảng thống kê nói dối có tổ chức thì nguy hiểm hơn hẳn việc không có bảng thống kê nào.

Ô số ba: lịch thi đấu mà không ai nhìn thấy trước

Một mùa giải bóng chuyền Việt Nam có giải vô địch quốc gia, cúp quốc gia, các giải trẻ, các cúp mời quốc tế tổ chức trong nước, cộng thêm lịch tập trung đội tuyển và các giải đấu khu vực. Những thứ đó chồng lên nhau theo cách mà không một tài liệu công khai nào mô tả trọn vẹn.

Hệ quả là chúng ta không thể trả lời ba câu hỏi cơ bản. Mật độ thi đấu của một đội trong ba tháng cao điểm là bao nhiêu trận, và bao nhiêu trong số đó diễn ra khi đội đã hết mục tiêu? Xung đột giữa câu lạc bộ và đội tuyển được giải quyết theo nguyên tắc nào, ai quyết, và quyết dựa trên tiêu chí gì? Quãng đường di chuyển của một đội trong một mùa là bao nhiêu km, và nó có nằm trong ngưỡng chịu đựng của cơ thể vận động viên không?

Ba câu hỏi đó không phải câu hỏi học thuật. Chúng quyết định việc một đội có nên hy sinh cúp quốc gia để giữ chân cho giải chính, và quyết định việc một cầu thủ 27 tuổi có nên đá thêm bốn trận trong hai tuần hay không.

Ở tầm quốc tế, vị trí trong chu kỳ Olympic là thứ định hình toàn bộ kế hoạch bốn năm: năm Olympic, năm vòng loại, năm điều chỉnh, năm chuyển giao thế hệ. Bóng chuyền Việt Nam đang ở đoạn nào của chu kỳ đó? Tôi đã hỏi câu này ở ba buổi nói chuyện khác nhau trong hai năm qua và nhận được ba câu trả lời khác nhau.

Ô số bốn: bức tranh lực lượng không có bản đồ

Một giải đấu chuyên nghiệp tự nhiên chia thành các tầng: nhóm tranh vô địch, nhóm tranh huy chương, nhóm vào tứ kết và nhóm trụ hạng. Việc phân tầng không khó. Cái khó là trả lời vì sao nhóm này ở trên nhóm kia, và trả lời mà không dùng cảm tính.

Muốn trả lời, phải so bốn thứ. Chất lượng đội hình, tức số lượng cầu thủ ở mỗi vị trí đạt mức đủ để đá chính ở giải. Chiều sâu dự bị, tức khi người số một xuống thì người số hai còn cách bao xa. Sản lượng đào tạo trẻ, tức đội đó tự trồng được bao nhiêu cầu thủ. Và hậu thuẫn địa phương, tức tỉnh thành hoặc doanh nghiệp đứng sau rót bao nhiêu cho mỗi mùa.

Bốn thứ này, ở Việt Nam, gần như không có con số công khai nào. Còn dòng chảy tài năng thì có tín hiệu rất rõ nhưng không ai dám viết thành bảng: các trường hợp ra nước ngoài thi đấu. Trần Thị Thanh Thúy khoác áo một câu lạc bộ Nhật Bản rồi chuyển sang một câu lạc bộ Thổ Nhĩ Kỳ — đó là tín hiệu cấp cao nhất mà bóng chuyền nữ Việt Nam từng phát ra trong nhiều năm. Nhưng tín hiệu đó đang ở dạng tin tức cá nhân, không ở dạng dữ liệu hệ thống. Bao nhiêu cầu thủ Việt Nam từng ra nước ngoài? Ở độ tuổi nào họ đi? Sau khi về, chỉ số của họ ở giải trong nước thay đổi ra sao? Không ai có câu trả lời, vì không ai giữ sổ.

Ô số năm: luật và quản trị không có văn bản công khai

Chuyển nhượng nội bộ giữa các câu lạc bộ trong nước, đăng ký vận động viên trước mùa, các án kỷ luật, các khiếu nại về tư cách thi đấu — đây là những việc xảy ra đều đặn mỗi mùa ở bất kỳ nền bóng chuyền nào. Ở những nền có hệ thống, mỗi việc đều để lại một dấu vết công khai: một thông báo, một quyết định, một khung thời gian.

Khi văn bản không công khai, tin đồn sẽ thay thế văn bản. Người hâm mộ không còn đọc luật, họ đọc phỏng đoán. Một cầu thủ vắng mặt đột ngột trong đội hình và ngày hôm sau có mười hai phiên bản giải thích, tất cả đều dựa trên lời kể lại. Tôi từng ngồi ba tối liền trong một nhóm kín chỉ để xác minh một câu chuyện chuyển nhượng nội bộ, và kết quả cuối cùng là: ba nguồn, ba câu chuyện, không nguồn nào có giấy tờ.

Điều đáng lo không nằm ở chuyện tò mò của người hâm mộ. Nó nằm ở chỗ: khi cả một nền bóng chuyền vận hành trên quy tắc không viết ra, thì việc tuân thủ phụ thuộc vào thiện chí của cá nhân, và việc vi phạm phụ thuộc vào việc có ai phát hiện hay không.

Ô số sáu: con người và vòng đời không được ghi lại

Vòng đời của một vận động viên bóng chuyền nữ Việt Nam có một hình dạng khá rõ nếu bạn ngồi đủ lâu trong nhà thi đấu. Đội trẻ. Đội chính. Vài mùa đỉnh cao. Rồi một loạt mùa chấn thương lặp lại. Rồi chuyển sang vai trò khác, hoặc biến mất khỏi bảng đăng ký.

Hình dạng đó chưa bao giờ được vẽ ra thành dữ liệu. Không ai biết tuổi trung bình của một đội hình vô địch ở giải quốc gia là bao nhiêu, và nó đã dịch chuyển thế nào trong mười năm. Không ai biết một cầu thủ trung bình chơi bao nhiêu mùa ở mức đỉnh cao trước khi sa sút vì chấn thương. Không ai biết chuyển giao thế hệ ở mỗi đội diễn ra trong hai năm hay tụt lại thành sáu năm.

Thiếu số, việc đánh giá huấn luyện viên rơi vào vòng tròn cảm tính quen thuộc: thắng là giỏi, thua là kém, đổi người là dũng cảm, giữ người là cố chấp. Một huấn luyện viên bị đánh giá bởi ba trận cuối mùa, không phải bởi ba mùa xây đội.

Quả phát bóng cuối set chỉ cách vạch cuối sân chín mét, nhưng cả một sự nghiệp nằm trong quãng đường đó.

Ô số bảy: bề mặt rủi ro không có bản đồ

Bóng chuyền là môn thể thao có tải trọng khớp khắc nghiệt bậc nhất trong các môn đồng đội. Đầu gối chịu lực từ hàng trăm lần bật nhảy mỗi tuần. Vai chịu lực từ hàng trăm lần dứt điểm. Cổ chân chịu lực từ những lần tiếp đất lệch. Cổ tay chịu lực từ những lần chắn bóng.

Muốn quản lý những rủi ro đó, cần ba thứ: dữ liệu tải trọng tập luyện, lịch sử chấn thương cá nhân, và quy tắc nghỉ ngơi bắt buộc. Ba thứ đó không công khai ở đâu cả. Kết quả là mọi quyết định sử dụng cầu thủ đều là canh bạc. Một cầu thủ đau vai vẫn vào sân vì trận đó quyết định ngôi vô địch, và không ai ghi lại rằng đây là lần thứ mấy trong mùa.

Rủi ro lớn nhất của một nền thể thao không dữ liệu không nằm ở một trận thua. Nó nằm ở việc vài năm sau, khi người ta nhìn lại và thấy một thế hệ tài năng ngắn hơn mức đáng lẽ phải có, mà không có cách nào giải thích vì sao.

Ô số tám: dư luận và kỳ vọng lệch nhau vì không ai đo được

Mỗi nền thể thao có một chu kỳ dư luận riêng: hưng phấn, kỳ vọng, thất vọng, quay lại hưng phấn. Chu kỳ đó chỉ nguy hiểm khi không có thước đo.

Ở Việt Nam, sau mỗi giải quốc tế có thành tích, dư luận tăng nhiệt rất nhanh và rút lui cũng rất nhanh. Vấn đề là ở khoảng giữa, không ai đối chiếu được kỳ vọng với thực tế. Kỳ vọng thắng một đối thủ khu vực dựa trên cái gì, nếu chúng ta không biết tỷ lệ chuyền một của mình so với họ. Nỗi lo thua một đối thủ dựa trên cái gì, nếu chúng ta không biết số lần chắn bóng mỗi set của mình đã thay đổi thế nào sau hai năm.

Khi không có thước đo, người ta đo bằng cảm xúc của lần gần nhất. Và lần gần nhất luôn là lần đáng nhớ nhất, không phải lần đại diện nhất. Đó là lý do vì sao dư luận bóng chuyền Việt Nam dao động dữ dội hơn mức thay đổi thật của trình độ.

Ô số chín: dòng chảy của tiền và tài năng

Một nền bóng chuyền vận hành theo chuỗi: đào tạo trẻ sinh ra cầu thủ, cầu thủ nuôi giải chuyên nghiệp, giải chuyên nghiệp sinh ra bản quyền truyền thông và thị trường, thị trường quay lại rót tiền cho đào tạo trẻ.

Chín ô trống kia nằm đúng ở khúc giữa chuỗi. Không có dữ liệu, các đoạn của chuỗi không nhìn thấy nhau. Đội trẻ không biết mình đang sản xuất ra loại cầu thủ mà giải chuyên nghiệp cần, vì giải chuyên nghiệp chưa từng nói ra mình cần gì bằng con số. Đơn vị truyền thông không biết nên trả tiền cho nội dung gì, vì không có gì để so sánh mức độ quan tâm bằng số. Nhà tài trợ không định giá được tài sản mình đang tài trợ, vì tài sản đó không được mô tả bằng bảng.

Và ở cuối chuỗi, tài năng có xu hướng chảy ra ngoài. Cầu thủ giỏi nhất đi tìm nơi trả lương tốt hơn, và nơi trả lương tốt hơn cũng chính là nơi có hệ thống dữ liệu để định giá cầu thủ chính xác. Đây là điểm tôi đặc biệt quan tâm với các thương vụ cho mượn kèm nghĩa vụ mua đứt ở các thị trường nhỏ: khi bên mua nắm số liệu và bên bán chỉ nắm cảm hứng, giá cả do một phía quyết định.

Chỗ tôi có thể đã sai

Có một lập luận chống lại toàn bộ bài viết này, và nó mạnh hơn vẻ ngoài của nó: người xem thể thao không cần dữ liệu, họ cần cảm xúc. Nhà thi đấu kín khán giả đêm đó không kín vì có bảng thống kê. Họ đến vì tiếng trống, vì pha bóng đập chéo sân, vì đội bóng quê hương. Nếu dữ liệu không làm tăng số người đến, tại sao phải đầu tư?

Tôi đã nghĩ về lập luận này rất lâu, và tôi vẫn cho rằng nó đúng một nửa. Nó đúng ở chỗ dữ liệu không phải sản phẩm dành cho khán giả phổ thông. Nó sai ở chỗ dữ liệu quyết định giá trị của thứ khán giả đang xem. Một cầu thủ không có hồ sơ số liệu thì khi ra nước ngoài đàm phán, họ đàm phán bằng lời kể. Một giải đấu không có bảng thống kê thì khi bán bản quyền, nó bán bằng niềm tin.

Lập luận thứ hai chống lại tôi mạnh hơn: công khai số liệu có thể gây hại cho cầu thủ. Một chủ công có tỷ lệ dứt điểm thấp sẽ bị đem ra chế giễu trên mạng xã hội mỗi vòng đấu. Tôi thừa nhận đây là rủi ro thật, và tôi không có cách giải quyết hoàn hảo. Nhưng tôi để ý một điều: sự chế giễu hiện nay đang diễn ra mà không có số. Người ta vẫn đang mắng cầu thủ, chỉ là mắng bằng cảm giác. Thêm số vào không làm con dao sắc hơn. Nó làm con dao có hướng.

Và đây là chỗ tôi có thể sai nghiêm trọng nhất: có thể dữ liệu đã tồn tại, nằm trong tay các huấn luyện viên, trong những file nội bộ mà không ai công bố. Nếu vậy, vấn đề không phải là thiếu dữ liệu mà là độc quyền dữ liệu. Và độc quyền dữ liệu, xét cho cùng, cũng dẫn tới cùng một kết quả: người hâm mộ, nhà báo, cầu thủ trẻ và cả chính cầu thủ chuyên nghiệp đều không có thước đo cho chính mình.

Điều tôi dám đặt cược

Pha dứt điểm kết thúc pha bóng, nhưng đường chuyền một mới là lý do pha bóng được kể. Và một nền bóng chuyền muốn kể câu chuyện của mình với thế giới thì phải bắt đầu từ việc ghi lại đường chuyền đó.

Tôi đặt cược một dự đoán có thể kiểm chứng được. Trong vòng hai mươi bốn tháng tới, sẽ có ít nhất một giải đấu do cấp quản lý quốc gia tổ chức công bố bảng thống kê đầy đủ theo từng trận, ít nhất gồm bốn chỉ số cơ bản: dứt điểm, chắn bóng, phát bóng và chuyền một. Nếu điều đó không xảy ra, sẽ có một ứng dụng tư nhân làm thay, thu tiền từ người hâm mộ, và trở thành nguồn dữ liệu chính thức trên thực tế của bóng chuyền Việt Nam — trong khi đơn vị tổ chức giải vẫn giữ bảng điểm giấy.

Ai làm trước thì người đó sở hữu cách câu chuyện bóng chuyền Việt Nam được kể trong mười năm tới. Còn nếu cả hai đều không làm, chúng ta vẫn sẽ có những đêm khán đài kín, những pha bóng khiến cả nhà thi đấu đứng dậy, và những tờ A4 chín dòng trống nằm trên bàn cà phê lúc mười một giờ đêm.